मंगळवार, ४ जून, २०१३

‘बुक’ कि बातें

 २३ तारखेला ‘जागतिक पुस्तक दिन’ झाला. त्यानिमित्ताने पुस्तकविश्वाबद्दल बरीच साधकबाधक चर्चा झाली आणि ती व्हायलाच हवी. कारण कितीही जग बदलले, तरी पुस्तकं आपल्या जगण्याचा अविभाज्य भाग आहेत आणि राहणार. पुस्तकं खपत नाहीत वगैरे गोष्टी तर केव्हाच खोट्या ठरल्यात. परवा, मुंबईत पुस्तके घ्यायलाय तासाभराची रांग लागली होती. प्रदर्शनातही जोरदार विक्री होते हे सगळे पुरेसे बोलके आहे. अर्थात, नक्की काय विकले जाते हा कळीचा मुद्दा आहे. परवा, ‘मटा’च्याच संपादकीय पानावर अरुण टिकेकर यांनी त्याबद्दल आणि एकूणच मराठी पुस्तकविश्वाबाबत खूप छान विवेचन केलं होतं. ते मुळातून वाचण्याजोगं आहे.

यानिमित्ताने एक प्रश्न समोर येतो तो असा की, ‘साहित्य हे त्या - त्या काळाचे प्रतिबिंब असते असं म्हणतात. मराठी पुस्तकांबाबत ते घडतंय का? मराठीत किती तरुण लेखक आहेत? आता, एखादं नाव आठवा असं म्हटलं तर ते आठवतंय का? धर्मकिर्ती सुमंत, निपुण धर्माधिकारी, मनस्विनी लता रवींद्र ही त्यातल्या त्यात आजच्या पिढीचं जगणं मांडणारी काही नावे, पण यातलीसुद्धा बरीच जण नाटक आणि सिनेमाच्या फॉर्ममध्ये लिहिणारी. असं का असावं? तुलना करणं योग्य नाही, पण मागच्या वर्षी सहज एक अभ्यास केला होता. तेव्हा मला इंग्रजीमध्ये ५०-६० तरुण लेखक सापडले होते. ही संख्या रोज वाढती आहे. सगळे झाडून कादंबरीलेखक. ‘फ्लिपकार्ट डॉट कॉम’च्या पुस्तक विभागात कधी गेलात सहज तर हे सगळं सहज दिसून येईल. यात कित्येक मराठी नावेदेखील आहेत. हे सगळे मराठी येत असूनही इंग्रजीतच का बरं पुस्तकं लिहित आहेत?
अर्थात आजच्या जगण्याचे संदर्भ यायला तरुणच असायला हवं, अशातला काही भाग नाही, पण आत्ताचे जे लेखक आहेत त्यातले कितीजण आजची पिढी समजून घेतात? कविता महाजन, संजय जोशी, चं. प्र. देशपांडे अशी हाताच्या बोटांवर मोजता येतील इतकी नावं सोडली तर कित्येक लेखक अजून इंटरनेटवर अॅक्टिव्ह नाहीत. मग, आमची लाइफस्टाइल समजून घेणं लांबच... आणि जर का ते समजलं नाही तर आमचं जगणं लिखाणात कसं उतरणार? जर का कधी हाय-एंड मोबाइल पाहिलाच नसेल तर एखाद्या एसएमएसला रिप्लाय न केल्याने काय रामायण घडू शकते, हे त्यांना कसे कळणार? मग तरुणाईचा कल मृत्युंजय, स्वामी, कोसला इथपर्यंतच वा फारफार तर आत्मचरित्रांपर्यंत मर्यादित राहतो यात नवल ते काय?

हे झालं कन्टेन्टबाबत. मग, पुढची ओघाने येणारी गोष्ट म्हणजे मांडणी, अर्थात प्रेझेंटेशन. एका बाजूला इंग्रजीमध्ये १०० रुपयांत २५०-३०० पानांची कादंबरी मिळत असेल, तर मग मराठीतले पानाला एक रुपया अशा दराची पुस्तके आम्ही पोरं कशाला उचलू? पेपरबॅक, पुस्तकांचे वेगवेगळे साईजेस अशा प्रयोगात आपण फारसं काही केलं आहे, असं दिसत नाही. त्यात आपण आपली एक आवृत्ती काढतो हजार पुस्तकांची. एवढी कमी? आणि ती संपत नाही म्हणून ओरडतो. पण दुसऱ्या बाजूला काही पुस्तकांच्या नेटवरच्या ‘प्री-ऑर्डर’ची संख्याच हजाराहून जास्त असते. पुस्तकांची किंमत कमी ठेवून क्वांटीटीवर खेळण्याचे काही प्रयोग करता येऊ शकतील का? अच्युत गोडबोलेंच्या ‘मुसाफिर’नं तो यशस्वी करून दाखवला आहे. शिवाय लेखकांच्या ‘बुक शॉप्स’ना भेटी... गप्पांचे कार्यक्रम असे ब्रँडिंगचे बरेच प्रकारदेखील ट्राय आउट करण्याजोगे. कमी खपणारं म्हणजे इलाईट, क्वालिटीचं लिखाण ही संकल्पना खरी बदलायची गरज आहे. क्वालिटी आणि क्वांटीटी हातात हात घालून जाऊ शकतात.

एका अभ्यासवृत्तीच्या निमित्ताने सध्या ई-साहित्याचा अभ्यास सुरू आहे. मायबोली, मनोगत, उपक्रम, मिसळपाव, मी-मराठी अशा मोजून पाच संकेतस्थळांवर मिळून अक्षरशः लाखो पानं मराठी लिखाण आहे आणि त्यातलं बरचसं नक्कीच दर्जेदार आहे. त्या लिखाणाला पुस्तकरूपात आणायची आयडिया अजून कोणाला कशी काय सुचली नाही याचं आश्चर्य वाटतं. आपण आपले ई-बुक्सचे कौतुक करण्यात मग्न. नव्या तंत्राचं कौतुक हवंच, पण नव्या-जुन्याचा मिलाफ झालाच तर लोकांच्या उड्या पडतील.

हे सगळं सांगायचं कारण इतकंच की वाचनसंस्कृती, पुस्तकसंस्कृती डेव्हलप करायला लागते. त्याबाबतीत आम्ही पोरांना सांगणारं कोण आहे? त्यामुळे आम्हाला चेतन भगतच ग्रेट वाटतो. कारण, त्याच्याही पुढं बरंच काही आहे, हे माहीतच नसतं.

अशा बऱ्याच गोष्टी आहेत. आजची पिढी, काळ आणि पुस्तकांची सांगड घालणाऱ्या...
पण, एक मात्र खरं की, हातात नवं कोरं पुस्तक आल्यावर येणारा सुवास आणि फिलिंग मात्र चिरंतन राहणार आहे...

विनायक पाचलग
(पुर्वप्रसिद्धी , दै.महाराष्ट्र टाईम्स )

एकतरी मैफल अनुभवावी

गेल्या आठवड्यात ‘आयुष्यावर बोलू काही’ला जायचा योग आला. ‘व्हॅलेंटाइन डे’चा दिवस, सुंदर वातावरण यामुळं कार्यक्रमावेळी वातावरण ‘एकदम फ्रेश’ होतं. त्यात प्रेक्षकांमध्ये पंडित हृदयनाथ मंगेशकरांचं आगमन झालं आणि साऱ्या कार्यक्रमाचा रंगच पालटला. पंडितजी आल्याने सलील-संदीपकडून पेश होणाऱ्या नवनव्या कलाकृती, इतर व्यावसायिक कार्यक्रमांना असतात ती झुगारलेली वेळेची बंधने, सोबत आलेले मित्र यामुळे ही ‘मैफल’ वैयक्तिक जीवनात कायम संस्मरणात राहील, एवढं नक्की !

खरंतर, ‘आयुष्यावर बोलू काही’शी एक प्रेक्षक म्हणून माझं सहा वर्षांचं नातं आहे. असंख्य वेळा हा कार्यक्रम पाहिला आहे, पण तरीही कार्यक्रम आणि मैफल यात फरक असतो. कार्यक्रम असंख्य होतात. पण, मैफली मात्र फार कमी. शिवाय कार्यक्रम हा प्री-डिझाईन्ड असतो. मैफल मात्र आपसूक घडत जाते. म्हणूनच असेल कदाचित. पण वृत्तपत्रात आमंत्रण हे कार्यक्रमाचं येतं. मैफलीचं नाही. मैफल जमायला तो कार्यक्रम, कलाकार जगातला ‘द बेस्ट’च असायला लागतो असंही काही नाही. मनाच्या तारा जुळाव्या लागतात इतकचं!!!
एखादा कार्यक्रम आवडायला तो सर्वोत्तमच हवा असं काही नसतं. हाच निकष लावायचा झाला तर प्रत्येकाची प्रेयसी ‘ऐश्वर्या राय’ असायला हवी. नाही का?

असो, मुद्दा आहे मैफलींचा. मध्ये एकदा अचानक मला मी आतापर्यंत पाहिलेल्या, अनुभवलेल्या मैफली आठवल्या होत्या. त्यामध्ये बरेच प्रकार होते. एका साध्याशा ऑर्केस्ट्राने केलेल्या गाण्याचा कार्यक्रम होता. पूर्वी नवरात्रीत रात्री उशिरापर्यंत होणारे संगीताचे कार्यक्रम होते. मध्यंतरी खासबागेत तीन दिवस झालेले बाबासाहेब पुरंदरेंचे व्याख्यान होते. अगदी लहानपणी लाईट गेल्यावर जुन्या वाड्यात रंगलेली अंताक्षरी ते काही कळत नसताना दीड तास रंकाळ्यावर ऐकलेले पंडित भीमसेन जोशी असं बरंच काही होतं. या सगळ्या माझ्या आयुष्यातली अशा गोष्टी आहेत की, त्यांच्याबाबत कितीही बोललं, लिहिलं तरी परत परत त्याबाबत सांगावसं वाटत राहतं.

ही जी मैफलीची एकूणच प्रोसेस आहे, त्याबद्दल प्रचंड उत्सुकता आहे. आजच्या जमान्यात जिथे दोन माणसांमध्ये संवाद अशक्य बनला आहे, तिथे शेकडोने माणसे एखाद्या गोष्टीशी एकरूप कशी होऊ शकतात? असे नक्की काय घडते की, समोरच्या कलाकृतीशी फक्त कान, डोळे नव्हे तर सारे शरीर आणि मन एकरूप होते? दरवेळचं केशवराव भोसले नाट्यगृह तेच, अगदी बऱ्याचदा माणसंही तीच. मग एखाद्याच वेळी असा ‘ऑरा’ का तयार होतो? लोक काही बाही सांगत असतात ब्रह्मानंदी टाळी लागते, दैवी असते वगैरे वगैरे. पण कलाकाराचा दररोज चालणारा रियाज या प्रोसेसमध्ये नक्की काय भूमिका बजावत असेल ? पेपर वाचतानाही कधी कधी मैफल जमल्याचा भास होतो. ते कसं? सर्वोत्कृष्ट अनुभवानंतरही मनात प्रश्न येत राहतात, ते असे...
आणि मग मला ‘मैफल’ ही समरसून जगण्याचे प्रतीक वाटू लागते. एकाच वेळी आपण म्हटलं तर एकटे असतो, आणि म्हटले तर एका मोठ्या समूहाचा भाग असतो. त्या कालावधीत जे सिंक्रोनायजेशन आपण पकडलेलं असतं, ते जणू आपल्या जगण्याच्या गतीला प्रतीत करतं. हे सगळं बरंच अबस्ट्रॅक्ट वाटेल, पण ज्याने एकसे एक मैफली अनुभवल्या आहेत, त्याला याचं महत्त्व पटलं असेल. कारण ‘मैफल’ ही अनुभवायची गोष्ट आहे. जसं लोक ‘एकतरी ओवी अनुभवावी’ म्हणतात, तसं मी ‘एकतरी मैफल अनुभवावी’ असं म्हणेन. आजकाल अशा मैफली होत नाहीत. झाल्याच तर मोबाइल असतोच मध्ये लुडबुडायला. बरं आजकाल बऱ्याचशा कार्यक्रमांना लोक मी याला पाहून आलो, त्याला ऐकून आलो असं इतरांना सांगायला येतात. पण या सगळ्यातून चुकून चान्स मिळाला, तर तो मात्र सोडू नका एवढीच इच्छा !

या मैफली मला बुस्टर डोस वाटतात. बाकी दररोजच्या पाट्या तर आपण नेहमीच टाकत असतो, पण अशी एखादी मैफल एनर्जी आणि फ्रेशनेस देऊन जाते ती मात्र बरेच दिवस टिकते. शिवाय कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही क्षणी मनातल्या मनात ते प्रसंग आठवून आपण पुन्हा प्रत्ययाचा आनंदही घेऊ शकतो. नको त्या दृश्यासंगे वा नको त्या ठिकाणी नको त्या मैफली रंगविण्यापेक्षा या कलाकारांच्या मैफली जास्त चांगल्या, नाही का ?

प्रत्येकाच्या मनात कधी ना कधी अनुभवलेली एखादी मैफल असेलच. ती जरी त्यांना आठवली तरी फार झाले.

विनायक पाचलग
(पुर्वप्रसिद्धी , दै.महाराष्ट्र टाईम्स )

नाटक दाखवाल का नाटक?


आजकाल कोणतंही वृत्तपत्र उघडलं तरी नाटक, सिनेमाच्या जाहिरातीचं पान पाहिल्यावर मनात एक खंत येते. कराड, सांगली, मिरज, इचलकरंजी इथं ही सगळी नाटकं येतात, पण जरा पुढं जाऊन कोल्हापूरकडं त्यांचे पाय काही वळत नाहीत. काय लोचा आहे माहीत नाही, पण ही लोकं कोल्हापूर जिल्ह्यातल्या तालुक्यांत येतील, पण शहरात फिरकत नाहीत. व्वा गुरू ! चांगलं नाटक कोल्हापुरात पाहून खूप दिवस झाले अशी स्थिती आहे. आज येईल, उद्या येईल अशी कलाप्रेमी रसिक वाट पाहतो आहे, पण कसलं काय? दोनदा जिल्ह्यातही नाटकं येऊन गेली.

या परिस्थितीची कारणं शोधायचा प्रयत्न केला, तर बऱ्याच गोष्टी दिसतील. सगळ्यात सोपं कारण म्हणजे केशवराव भोसले नाट्यगृहाची दुरवस्था. हे कारण दिलं की, सगळे लोक आपापली जबाबदारी झटकायला मोकळे. केशवराव भोसले नाट्यगृह सर्वोत्कृष्ट अवस्थेत नाही हे मान्य, पण त्यासाठी वेगवेगळ्या यंत्रणा आपापल्या पातळीवर प्रयत्न तर करत असतील ना! आणि जर दुर्दैवाने नसतील तर त्यांना काम करायला लावायची जबाबदारी कोणाची? आपलीच ना? विक्रम गोखले मध्यंतरी इथं येऊन गेले. त्यांनी हा मुद्दा आपल्याला सांगायची वेळ का यावी? हा प्रश्नच आहे. नाट्यगृहातली दुरवस्था हे कारण तसं तकलादू वाटतं. कारण जिथं धड विंगा नाहीत, अशा ठिकाणी लोक नाटक बघायला जातात. त्या मानानं केशवराव भोसले नाट्यगृह कितीतरी बरं, मग घोडं अडतं कुठं?

आजकाल नाटक चालत नाही, नाट्य व्यवसायाला अवकळा आली आहे, ही कारणं तर फारच बेगडी आणि जुनी झाली. मुंबईचे एखादे वर्तमानपत्र उघडले तर चार-चार पानं जाहिराती नाटकांच्या असतात. सत्तरएक नाटकं रंगमंचावर आहेत. म्हणजे नाटकं तर सुरू आहेत. उलट, सिनेमातले कलाकार नाटकात येत आहेत. नाट्य परिषदेच्या निवडणुकीत बोगस मतदान होण्यापर्यंत मजल गेली आहे. याचा अर्थ नाटकात पैसा आहे. कारण, तोट्याच्या सौद्यात इतके जण एवढी वर्षे कधी राहत नाहीत. याचाच अर्थ असा की, अवकळा वगैरे काही आलेली नाही. मग, उरतो तो मुद्दा... प्रेक्षकांचा. नाटक हा दोघांचा खेळ आहे. इथे एक परफॉर्मन्स असून भागत नाही. निदान एक प्रेक्षक तरी असावा लागतो. म्हणजे प्रॉब्लेम आहे तो प्रेक्षकांचा. रादर दर्जेदार प्रेक्षकांचा.
परवा, माझ्या ओळखीचे काही जण नाटकाला गेले होते. नाटक पाहून आल्यावर त्यांनी नाटकाचं तोंडभरून कौतुक केलं. म्हटलं एवढं चांगलं नाटक होतं, तर प्रेक्षकही भरपूर असतील. पण विचारलं तेव्हा कळलं की, कसेबसे ६० लोक असतील. प्रायोगिक नाटकांचं एवढ्यावरदेखील भागलं असतं, पण हे तर व्यावसायिक नाटक. शेवटी त्यांच्याही पोटाचा प्रश्न आहे. वितरकही तेच कारण सांगतात. शनिवार, रविवार नाटकांना मिळणे आधीच दुरापास्त. त्यात, नाटकाचा प्लॅन तरी भरायला हवा. तोच जर का भरत नसेल तर मोठमोठ्या नाटकांचे आणि त्यातल्या सुप्रसिद्ध कलाकारांचे मानधन भागायचे तरी कसे ? बुकिंग नाही म्हणूनच असेल कदाचित. पण परवाच, ‘महासागर’सारखं चांगलं नाटक कॅन्सल झालं. एक-दीड वर्षापूर्वी ‘शंभूराजे’ असंच कॅन्सल झालं होतं आणि आयत्यावेळी लावणीचा शो मात्र हाउसफुल्ल झाला होता. असं का? माझा लावणीला विरोध नाही. तीही एक उत्तम कला आहे, पण फक्त लावणी नको, नाटकही असूदे.

मग प्रेक्षकांचं हे गणित नक्की बिनसलं तरी कुठं आणि कधी ? कारण पूर्वीपासून बरीच चांगली नाटकं इथे झाल्याचे ऐकिवात आहे. बऱ्याच कलाकारांच्या आत्मकथनात त्याचा उल्लेख आहे. मग आताच एवढा प्रेक्षकांचा दुष्काळ का? बरं, हा दुष्काळही कायम आहे, असंही म्हणता येत नाही. नुकतीच राज्य नाट्य स्पर्धा हाउसफुल्ल होऊन गेली. मध्यंतरी ‘वाऱ्यावरची वरात’ देखील हाऊसफुल्ल होऊन गेलं. काही ठरलेले कार्यक्रम तर नेहमी प्रेक्षकांची गर्दी खेचतात, पण इतरवेळी प्रेक्षक शोधावा लागतो हे कोडं काही केल्या सुटत नाही. बरं, कोल्हापुरात पैशांची अडचण आहे अशीही स्थिती नाही. शिवाय प्रत्येक वितरकाने वेगवेगळ्या योजना काढल्या आहेत. ज्यात तुम्ही कमीत कमी पैशात जास्तीत जास्त नाटकं पाहू शकता. पण, त्यांनाही प्रतिसाद म्हणावा तसा नाहीच. नाटकाचं कल्चर पुन्हा एकदा कुठंतरी रूजवायला हवं एवढं मात्र नक्की.
अर्थात, केवळ बोलणंही काही कामाचं नाही. कृतिशील बडबड कामाची, पण यानिमित्तानं चार लोकांनी विचार केला, तरी तेही पुरेसं आहे.

तोपर्यंत मात्र ‘नटसम्राट’मधल्या आप्पा बेलवलकरांच्या ‘कोणी घर देता का घर?’सारखं मी म्हणत राहीन की, सामान्य प्रेक्षकाला ‘कोणी नाटक दाखवता का नाटक?’.

विनायक पाचलग
(पुर्वप्रसिद्धी , दै.महाराष्ट्र टाईम्स )

दीन दुबळे दिन

सध्या वेगवेगळ्या ‘डे’जचे दिवस सुरू आहेत. कॉलेज कॅम्पसमध्ये रोज डे, मिसमॅच, ट्रडिशनल डे इ. इ. तर बाकीच्या समाजात मराठी भाषा दिन, विज्ञान दिन इ. उद्याच ‘जागतिक महिला दिन’ही साजरा होईल. असे वेगवेगळे दिवस साजरे व्हायला हवेत. कारण आपली संस्कृतीच उत्सवी संस्कृती आहे. त्या निमित्ताने का होईना आपल्याला वेगवेगळ्या विषयांची आठवण होते, हेही नसे थोडके नाही का?

मग प्रश्न असा येतो की डेज झाले, पुढे काय म्हणजे कॉलेजमधले डेज सोडून देऊ. ते फक्त मौजमजेसाठीच असतात. पण बाकीच्यांबाबतीत नक्की काय घडते. मराठी दिनाचेच उदाहरण घेऊ. गेली पाच-सहा वर्षे ब्लॉगविश्वाचा धांडोळा घेतला तर दरवर्षी २७ फेब्रुवारीला मराठीबाबत ढीगभर चर्चा होते. ब्लॉगविश्वामुळे मराठीला नवी चालना मिळाली वगैरे चर्चेचे ढोल पिटले जातात, पण या पाच-सहा वर्षांत ब्लॉगविश्व कसं बदललं यावर काही चर्चा नसते. आज हे विश्व आणि त्यावरचं लिखाण इतकं समृद्ध झालंय की, त्याचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. पण आपण कौतुकाच्या पुढे जातच नाही. किंवा कदाचित आपल्याला जायचे नसावे. कारण एक फेब्रुवारी सरला की पुढचा फेब्रुवारी येईपर्यंत मराठीचा मुद्दा कुठे गायब होतो हेच कळत नाही. (राजकारणासाठी वापरले जाणारे मराठीपण आणि हे मराठी पण वेगळे बरं का!)

हीच गोष्ट विज्ञान, दिनाची... यादिवशी शाळा-कॉलेजांत कार्यक्रम होतात. भारतीय विज्ञानाचे गोडवे गायिले जातात. वेगवेगळे सत्कार, भाषणे बरेच काही असते आणि मग हा ज्वर ओसरला की, परत भारतात नोबेल विजेता शास्त्रज्ञ का तयार होत नाही? अशा चर्चा परिसंवादात घडू लागतात. आपणच स्वतःला किती कॉन्ट्राडिक्ट करतो नाही? भारतातले सारे लोक संशोधनासाठी बाहेरच का जातात? त्यांना इथे थांबावेसे का वाटत नाही? अशा प्रश्नांची उत्तरे शोधणे आपण कायमच टाळत आलोय. संशोधनासाठी लागणारा पैसा, सर्वसुसज्ज लॅब्स या गोष्टी तरी आपल्या हातात नाहीत, पण आहे त्या साधनसामग्रीमध्ये आपल्या लोकांचं जगणं सोपं होईल असं काही करावसं का वाटत नाही? युजीसीची ग्रँट मिळावी म्हणून प्रोजेक्ट करायचा, अशी मनोवृत्ती वाढताना दिसते आहे. त्याचं मूळ कुठे आहे? मॉडर्न सायन्सेस जाऊ दे, पण भारतीय संस्कृती आणि विज्ञान यावर काम करता येईल. कदाचित या सगळ्यावर काम सुरूही असेल, पण जेवढा ‘विज्ञान दिन’ चर्चेत येतो तेवढं हे सगळं का येत नाही?

‘महिला दिना’चं तर या सगळ्यांहून भारी असतं. लोक तोंडावर बोलतात ७ मार्चला. ‘आज काय तुमचा दिवस आहे. एन्जॉय करून घ्या. नंतर वर्षभर कोण विचारतंय?’ मग. बाकी फुकाच्या चर्चा काय कामाच्या? ‘स्त्रीवाद्यांना बोलायला संधी मिळण्यासाठी चांगला दिवस एवढेच काय ते त्याचे मत्त्व. ‘निर्भया’ या इश्युमध्ये खूप गाजला आता. या आठवड्यातही चर्चा होईल, पण शेवटी आउटपूट काय मिळाले? काहीच नाही. कायद्याला कोणाचे नाव द्यावे, यावर झालेल्या वायफळ चर्चा आणि काही कँडल मार्च. शेवटी सगळं ‘जैसे थे’च. मग असे किती ८ मार्च आले आणि गेले, तरी कॉमन मॅनच्या आयुष्यात असा कितीसा फरक पडणार आहे?

असे दिवस असावेतच, पण त्यांचे महत्त्व नक्की किती ते ठरवायला हवे. कारण असे डेज सेलिब्रेट केले की, आपली त्या त्या विषयातली जबाबदारी संपली, असे सा‍ऱ्यांना वाटू नये. एवढंच नाही तर आता जे चारजण नेटाने काम करत आहेत, तेही करायचे थांबवतील. असे दिवस महत्त्वाचे आहेत. त्या त्या विषयात काम करणा‍ऱ्या लोकांचे कार्य जगासमोर आणणे, जनजागृती करणे असे उद्देश त्यामुळे साध्य होतात, पण हा फक्त स्टार्टिंग पॉइंट झाला, यानंतर वर्षभर काही भरीव काम झालं तर तो दिवस खरा सार्थकी लागला म्हणायचा नाही तर काय, दररोज एखादा ‘डे’ असतोच की!

असं म्हणतात की, एखादं हत्यार सारखं सारखं वापरलं की, त्याची भीती नाहीशी होते. आजकाल संपांबाबत तसंच झालंय. तसं असे ‘दिन’ काय दररोजच असतात, त्याचं काय विशेष असं ‌भविष्यात म्हटलं जाऊ नये आणि ‘दीन दुबळे दिन’ होऊ नयेत यासाठी.

विनायक पाचलग
(पुर्वप्रसिद्धी , दै.महाराष्ट्र टाईम्स )

रिलेव्हन्स मॅटर्स

कधी कधी अचानक चांगल्या गोष्टी हाती लागतात. असेच परवा एक पुस्तक वाचायला मिळाले. ‘विक्रम वेताळच्या गोष्टी आणि तत्त्वे मॅनेजमेंटची.’ कधी ‘चांदोबा’त, तर कधी आणखी कुठे, अशा आपण वाचलेल्याच या गोष्टी. पण त्यामध्ये फक्त मनोरंजन सोडूनही बरंच काही आहे असं सांगणारं हे पुस्तक. अवघं १०० पानांचं असेल, पण आपला बघण्याचा अँगलच बदलून टाकणारं.

मागच्या आठवड्यात असंच एक नाटकही पाहायला मिळालं. ‘शिवाजी अंडरग्राऊंड इन भीमनगर मोहल्ला...’ नाटकातला एक वेगळा प्रयोग म्हणून याला नक्कीच वाखाणायला हवं, पण त्यातून महत्त्वाचं आहे ते याचं विषयसूत्र. महाराजांच्या इतिहासापेक्षा त्यांच्या विचारधारेला फोकस करणारं हे नाटक. महाराज आजच्या पिढीत कसे उपयोगाचे हे सांगण्याचा बऱ्यापैकी प्रयत्नही त्यांनी केला आहे.

या दोन गोष्टींचा उल्लेख करण्यामागचं कारण एकच की, या दोन्ही कलाकृती इतिहासावर बेतलेल्या आहेत, पण इतिहासाची आजच्या काळाशी सांगड घालायचा प्रयत्न त्यांनी केलेला आहे. आणि हेच आज महत्त्वाचं आहे. नाहीतर एरवी इतिहासाबाबत बऱ्याच गोष्टी चालू असतात, पण त्याचा आज फायदा काय? असा विचार केला तर हाती फारसे काहीच लागत नाही. ‘इतिहासाचे पदस्थळ करून त्यावर तुमचे भविष्य रेखा’ अशी काहीशी म्हण शाळेत शिकल्याचे आठवते. पण भविष्य रचण्यापेक्षा भविष्य बिघडविण्यात, भावना भडकविण्यात आज इतिहास जास्त कामाला येत आहे.

म्हणजे अगदी आपल्या इतिहासाच्या पुस्तकाचेच बघा ना. मला तरी सनावळी आणि शहरांची नावेच जास्त पाठ केल्याची आठवतात. इतिहासातले विचारधन मात्र फार कमी मिळाले. हां अगदीच नव्हते असे काही नाही. बुद्धांचे वगैरे विचार होते, पण शालेय काळात एक तर ते डोक्यावरून जायचे आणि ते २१ व्या शतकात कसे वापरायचे ते तर कोणीच, कधीच सांगितले नाही. रामायण, महाभारताचेही तसेच. धार्मिक, सामाजिक कुंपणातूनच ते कायम समोर येतात, पण त्या पलीकडे जाऊन मानवी स्वभावाच्या त्या उत्तम डिक्शनऱ्या आहेत हे मात्र समोर यायचेच राहून जाते.

इतिहासाबाबत ज्ञान हवेच, याबाबत काहीच दुमत नाही. पण मुद्दा इतकाच की, आजचा जमाना एवढा फास्ट झाला आहे की, एवढे सारे वाचायला, समजून घ्यायला कोणालाच वेळ उरलेला नाही. शिवाय, आजची पिढी एवढी प्रॅक्टिकल आहे की, आजच्या लाइफमध्ये उपयोग असेल तरच ते एखादी गोष्ट करतात. मग अशावेळी जर का जुनाट पद्धतीने इतिहासाची मांडणी केली तर बरेच मोठे विचारधन आमच्या नजरेआड जाण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

आता हेच बघा ना, विवेकानंदांचा सार्धशती महोत्सव सुरू आहे. त्यानिमित्त ठिकठिकाणी दररोज कार्यक्रम सुरू असतात. विवेकानंदांचे ते जगप्रसिद्ध भाषण जर रोज वाजवले जाते, पण त्या पलीकडे जाऊन त्यांनी मांडलेले विचार आम्हा पोरांना सांगितले तर जास्त चांगलं होणार नाही का? खरंतर आजच्या जगात ते विचार जास्त फायद्याचे आहेत. प्रत्येकजण उठवा की माझे आदर्श म्हणून विवेकानंदांचे नाव घेतो, पण त्यांच्याबद्दल चार वाक्ये सांगा म्हटलं की, मात्र बोबडी वळते.

मध्यंतरी एका व्याख्यानाला जायचा योग आला. वक्ता एकदम मोठा. मग विषय काय तर ‘गांधी आणि टागोर यांच्यामधला पत्रव्यवहार’. विषय चांगलाच आहे, नो डाउट, पण इथे मला तर का जगायचं? कसं? असा प्रश्न पडला असेल तर अशावेळी मी हे सगळं का आणि कशाला ऐकेन? राजर्षी शाहू महाराज, महात्मा फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची नावे तर असंख्य लोक उठता, बसता येतात, पण आजच्या तरुणांना ते समजतील यासाठी किती प्रयत्न झाले किंवा केले जातात ?

अर्थात मुद्दा फक्त विषयाचाच नाही, तर भाषेचा आणि मांडणीचाही आहे. इतिहासातील भाषा आणि आजची भाषा यात जमीन-अस्मानाचे अंतर आहे. आम्हाला आमचे महापुरूष आमच्या भाषेत समजावून हवे आहेत. तरच ते आम्हाला कळणार आहेत. जस्ट, गोष्टींकडे बघायचा अँगल बदलायचा अवकाश. काळाच्या भिंती मागे पडतात. विक्रम वेताळ, शिवाजी महाराज आणि मॅनेजमेंट केस स्टडीज. लिडरशिप स्किल, सोशियो पॉलिटिकल करेक्टनेस यांची सांगड लागत जाते. आणि जग समजणे सोपे जाते. अर्थात, या हवेतल्या गप्पा नाहीत. बऱ्याच आयआयएम्सनी हे प्रूव्ह केलंय. आता आपण समजायची गरज आहे.

तासाभरापूर्वीची माहिती या क्षणाला शिळी असते. गती हाच या जगाचा मंत्र आहे आणि म्हणूनच ‘रिलेव्हन्स मॅटर्स’ हा खटाटोप ते समजण्यासाठी...


विनायक पाचलग 
(पुर्वप्रसिद्धी , दै.महाराष्ट्र टाईम्स )

कला बघायची कला

एका कॅनव्हासवर हिरवा रंग, त्यावर तीन-चार रेघोट्या असं एखादं चित्र मध्येच नजरेत येतं. कडेला लिहिलेले असते, चित्राची १० कोटीला विक्री... वगैरे वगैरे... असं काय असतं त्यात ते कळत नाही. एखाद्या मुझियममध्ये माणसं तास-दोन तास एखाद्या शिल्पासमोर थांबतात. दुसरा मात्र पाच मिनिटांत बघून निघून जातो. मी अधूनमधून शाहू स्मारकला जातो, तेव्हा कोणते ना कोणते तरी प्रदर्शन नेहमी सुरू असतेच, पण मला सगळीच प्रदर्शने भारीच वाटतात. कधी उन्नीस-बीस करायला जमतच नाही.

याला कारण एकच, ते म्हणजे कला बघायला सुद्धा स्कील लागते आणि ती प्रत्येकाजवळ असतेच असे नाही. शेवटी कोणतीही कला व्यक्तीच्या इमॅजिनेशनवरच अवलंबून असते. एखाद्याला एखाद्या तलावाचे चित्र फक्त पाण्याचा एक साठा असलेलं चित्र वाटेल, तर कोणाला त्यात निरव शांतता दिसेल. सगळाच अॅबस्ट्रॅक्ट खेळ. आमच्यासारख्या पोरांना शास्त्रीय संगीत म्हणजे फक्त ओरडणे आणि हातवारे वाटतात, तर आधीच्या पिढीला रॉक म्हणजे केवळ ओरडणे वाटते ते त्यामुळेच.

चर्चेचा मुद्दा हाच की, एखादी कलाकृती अनुभवायला आपणही तेवढे ताकदीचे असावे लागतो, पण ही बघायची कला आणायची तरी कशी? म्हणजे ही काही पाठ्यपुस्तकातून शिकण्यासारखी नाही. पण, आपण वैयक्तिक तरी याबाबत काही करतो का?

आपण म्हणतो की, ऐकणाऱ्याचे कान तयार आहेत, पण त्यामागे त्याने वेगवेगळे संगीत ऐकण्यात घालवलेले हजारो तास असतात. ते मात्र आपल्याला दिसत नाही. आजकाल बरेच जण वेगवेगळ्या महोत्सवांना येतात आणि कानसेन असल्याच्या थाटात हातवारे करत राहतात. मग, बऱ्याचदा हसू आवरत नाही. त्यापेक्षा आधी शांतपणे येऊन ऐकायचा आणि शिकायचा प्रयत्न केला तर काय जाते कोणास ठाऊक ? मी फक्त या कलाकाराचे पाहिले, ऐकले असे सांगायला मिळावे म्हणून येणारे किती तरी जण असतात. अर्थात हे सगळं वैयक्तिक पातळीवर चालूनही गेलं असतं, पण अशांमुळे गोची अशी होते की, एखाद्या कलेबाबत आपल्याला आस्था निर्माण होतच नाही किंवा मग आपण हिमेश रेशमिया आणि किशोर कुमार यांना समानच मानू लागतो.

पण, मग कला समजून घ्यायची नजर नक्की तयार करायची कशी? मला वाटतं की, आपल्या आजूबाजूला तसं वातावरण तयार करून आपण ते कमवू शकतो. म्हणजे, मला सांगा, आपण वर्षभरात नक्की किती कार्यक्रमांना जातो? त्यातले अगदी जाणीवपूर्वक आपण किती कार्यक्रम ऐकतो, प्रदर्शने पाहतो? आपल्या आजूबाजूच्यांना किंवा पुढच्या पिढीला जाणीवपूर्वक एखादे नाटक, कार्यक्रम दाखवतो का? अगदी माझीच गोष्ट, परवापर्यंत मला लकी बझारच्या समोरून जाणाऱ्या रस्त्यावर एक संग्रहालय, कलादालन आहे हे माहीत नव्हते. टीनएजरना या सगळ्यांची ओढ लावायला हवी. एकदा ही सारी मनाची कवाडे खुली झाली की, कोणतीही कला मनापासून समजून घेता येईल, नाही का?

जसे कलाकार घडविण्यासाठी वर्कशॉप्स असतात, तसे खरे तर उत्तम रसिक घडविण्यासाठीही असायला हवेत. परदेशात बऱ्याच ठिकाणी असले टी क्लब वगैरे असतात. तिथे वेगवेगळ्या कलाकृतींवर भरभरून चर्चा होते. अगदी, रात्ररात्रभर भांडणे होतात. एवढं फॉर्मल राहू दे, पण असलं काहीतरी आपणही सुरू केलं तर. कारण चार माणसं एकत्र आली की, आपण फक्त हवापाण्याच्या गप्पा मारतो. बहुधा... त्यापुढं जाऊन काही केलं तर खरेच एक कल्चर डेव्हलप होऊ शकतं.

शेवटी कोणत्याही कलेचे देणाऱ्याने देत जावे आणि घेणाऱ्याने घेत जावे, असे स्वरूप असते. आता देणाऱ्यांची संख्या ढिगाने वाढली आहे, पण चांगले घेणारे मात्र मिळत नाहीत. त्यात रिअॅलिटी शोमुळे प्रसिद्ध आणि उत्तम कलाकृती यात गल्लत होऊ लागली आहे. सुमारांची सद्दी तर वाढतच आहे. तशी ती इथेही येईल.

कलेने परमानंद मिळावा असे म्हणतात. त्या आनंदात तरी निदान कोणती भेसळ असू नये, कला बघायची कला यायला हवी ती त्यासाठीच...

विनायक पाचलग 
(पुर्वप्रसिद्धी , दै.महाराष्ट्र टाईम्स )

अगदी नैमित्तिक....


तसा गेला आठवडा साहित्यिकच म्हणालया हवा. सुरुवात झाली ती २१ मार्चच्या जागतिक कविता दिनाने... हल्ली फेसबुकमुळे असे दिवस झटकन समजतात, पण समजला ते बरं झालं. ‘कविता’ तशी आपल्या सगळ्यांच्याच जवळची... प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा का होईना ‘कवी’ बनायचा प्रयत्न केलेला असतो नाही का ? पण, कवितेला असे विशेष असे महत्त्व आपण देत नाही. ती नकळत कानावर पडते वा नजरेसमोर येते. जादू करते आणि नकळत निघून जाते. लोकं म्हणतात ते काही उगाच नाही की, कवितेसारखा दुसरा सहचारी नाही.

सुदैवाने सध्या मराठीत खूप छान कवी दिसत आहेत. मग ते ‘आनंदयात्री’ प्रसाद कुलकर्णी असोत, नवनव्या रचना मांडणारा वैभव जोशी असो... वाऱ्यावरच्या पसरणाऱ्या गंधासारखे तरल शब्द मांडणारा गुरू ठाकूर असो, आयुष्यावर चपखल बोलणारा संदीप खरे असो, नाहीतर थेट जगण्याशी भिडणारा किशोर कदम अर्थात सौमित्र असो. अर्थात, याहून ग्रेट वा यांच्यासारखेही बरेच आहेत. पण, ही नावे आम्हा लोकांमध्ये ट्रेडिंग आहेत. कधीकाळी मराठी कविता? असे प्रश्न विचारणारे आमचे बरेच मित्रवर्य आता जाता-जाता कट्ट्यावर दोन-चार ओळी झाडू लागले आहेत. बऱ्याच जणांच्या रिंगटोन मराठी झाल्यात. बाकी कोण चांगला, कोण वाईट या फंदात आपल्याला कशाला पडायचे आहे? कविता ऐकताना जो आत्मानंद मिळतो, तो वाढत चाललाय, एवढं पुरेसं आहे! २५ मार्च म्हणजे व. पु. काळेंचा जन्मदिवस... ज्या माणसानं एका पिढीला वाचायला शिकवलं तो माणूस... जर पु. ल. आणि व. पु. नसते तर आज मराठी वाचकच नसता असं काहीसं धाडसी विधान करावं वाटतं ते त्यासाठीच. म्हणजे, ज्यांची पुस्तकं हातात आल्यावर मी तरी त्यांच्या लिखाणाच्या प्रेमात पडलो होतो. हातातली पुस्तकं सोडवत नव्हती. आजही नाहीत. गंमत म्हणजे, ही सगळी पुस्तकं ‘ऑलवेज रिडेबल’ प्रकारात मोडतात. म्हणजे कुठेही, कधीही आणि कितीदाही वाचा. नो प्रॉब्लेम अॅट ऑल!!!

म्हणूनच कदाचित व. पु. सुद्धा आजही ट्रेडिंग आहेत. त्यांच्या कोट्सचे फॉरवर्ड तर रोज फिरत असतात. एखाद्या वाक्याची छानशी कॅलिऑग्राफी बनवून रोज कोणी ना कोणी पोस्ट करत असतं. आजही सगळ्यांना ती ‘वपूर्झात’ली वाक्ये काही तरी सांगून जातात. व. पु. आवडतात ते त्यांनी ‘मध्यमवर्ग’ चितारला त्यासाठी. भारतात सगळ्यात जास्त असणारा हा वर्ग, पण फक्त या वर्गाच्या संवेदना मांडणारे लोक फार कमी. त्यात व. पुं.चा नंबर बराच वरचा. त्यांना कदाचित फारसे मोठे पुरस्कार मिळाले नसतीलही, पण सामान्य माणसाच्या मनात ते पोहोचले. प्रत्येक लोकप्रिय लिखाण ग्रेट नसते आणि ग्रेट लिखाण लोकप्रिय नसते, पण या दोन्हींचे मिश्रण असणारे लोक असतात. त्यात व.पु. येतात. सो, थँक यू व. पु.

आणि २६ मार्च म्हणजे कवी ग्रेस यांचा पहिला स्मृतिदिन... ज्या माणसाला समजून घ्यायचे अशी इच्छा आयुष्यभर बाळगावी इतका मोठा माणूस. मध्यंतरी त्यांचे ललितनिबंध वाचनात आले. नेहमीच्या पुस्तकासारखं नुसतं चाळावं म्हटलं आणि पहिल्याच ओळीला अडखळलो. शब्दाशब्दांतली ताकद जाणवू लागली. हळूहळू काही निबंध वाचून संपवले. सगळेच कळले अशातला भाग नाही, पण वाचक म्हणून अजून खूप पल्ला गाठायचा आहे, याची जाणीव मात्र झाली. भाषा नक्की काय चीज आहे हे कळलं. आम्ही जी काही शिकलो ती भाषा म्हणजे काहीच नाही हे तेव्हाच कळून चुकलं.

त्या माणसाबाबत इतरांकडून खूप काही ऐकलेलं आणि वाचलेलं. आता तर त्यांच्यावर एक पुस्तकही निघालं आहे. बऱ्याच मान्यवरांनी लिहिलेल्या आठवणींचं. तेही विचायचं आहे. हा माझा वैयक्तिक अनुभव आहे. पण, ग्रेस अनुभवायचा प्रयत्न केलेल्या प्रत्येकाला असाच काहीसा अनुभव आला असणार, एवढं नक्की.
तर, असे हे तीन दिवस... म्हटलं, तर एकदम साधे... कारण, इतर दिवसांसारखं याचं कुठं सेलिब्रेशन नव्हतं, असणारही नाही. अगदी

खरं सांगायचं तर मलाही ह्या सगळ्या गोष्टी फेसबुकमुळं कळाल्या. अर्थात, प्रत्येकाने मनात जरी ह्या गोष्टी जपल्या तरी खूप झालं.
जगण्याची धावपळ तर रोजचीच आहे, पण या सगळ्यात चार चांगले क्षण देणाऱ्या लोकांना विसरायचा कोतेपणा आपल्या हातून होऊ नये, म्हणून हा खटाटोप!!!

विनायक पाचलग
(पुर्वप्रसिद्धी , दै.महाराष्ट्र टाईम्स )

बदल... संस्कृती घडवणारा...

बदल हे दबक्या पावलानं येत असतात, असं म्हणतात. इंटरनेटच्या बाबतीत हे अगदी तंतोतंत लागू होतं. १० किंवा अगदी ५ वर्षांपूर्वीपर्यंत कोणी म्हटलं असतं की, भविष्यात तरुण फक्त कोणत्या न कोणत्या स्क्रीनला चिकटून राहून यप्स (येस), जी. एन., टी. सी. (गुड नाईट, टेक केअर) असे काहीतरी कायम बोलत राहतील, तर त्याला ऑलमोस्ट मूर्खातच काढलं गेलं असतं, पण हे घडलंय. आमच्याही नकळत आमच्या पिढीची भाषा, संदर्भ आणि इव्हन प्रेफरन्सेस बदललेत. त्यामुळे २१ व्या शतकातील संस्कृती घडविणारा घटक कोणता तर तो अर्थातच इंटरनेट आणि सोशल नेटवर्किंग.

इंटरनेटनं जग कसं जवळ आलं, गोष्टी कशा सोप्या झाल्या हे तुम्हा-आम्हा सगळ्यांना माहीत आहे आणि ते पुन्हा उगाळायची गरज नाही, पण या नव्या माध्यमाने आणखी काही बदल घडवलेत. जे मानसिकतेतील बदल आहेत. सर्वांत महत्त्वाचे बदल, पण त्याकडं आपलं म्हणावं तसं लक्ष गेलेलं नाही.
या माध्यमानं आमच्यावरचा जातीचा पगडा खूप कमी केलाय. अगदी परवा-परवापर्यंत मित्र-मैत्रिणी निवडताना ‘तो कोणत्या जातीतला आहे’ हे कळत-नकळत का होईना, पण मनात ताडलं जायचं. इथे इंटरनेटवर असला काही भाग मैत्रीच्या आड येत नाही. समान आवडी-निवडी, समान शिकवण या जोरावर इथे ओळख होते आणि संवादातून ती बहरते. बरेच जण तर पूर्ण नावसुद्धा ठेवत नाहीत सोशल नेटवर्किंग, चॅटवरती... पण त्याने देवाण-घेणावीत कधी अडथळा येत नाही. याचाच अर्थ असा की, जात-धर्म असे निकष आता आमच्यादृष्टीने दुय्यम प्रेफरन्सचे झालेत ही खूप चांगली आणि महत्त्वाची गोष्ट आहे, नाही का?

फक्त जातच नव्हे, तर इतर कोणताच फोबिया आजकाल संवादाच्या आड येत नाही. वय, मान-मरातब, लिंग, प्रतिष्ठा काहीही नाही. जर का सोशल नेटवर्किंग नसतं, तर साठ वर्षांचा पुण्याचा माणूस आणि २० वर्षांचा कोल्हापुरी तरुण यांच्यात एखाद दुसरा अपवाद वगळता संवादाचे पूल बांधले गेले असते का? स्टेटस, पैसा यामुळे खऱ्या-खुऱ्या आयुष्यात ‘नॉट रिचेबल’ असलेली मंडळीसुद्धा इथे एका क्लिकवर उपलब्ध असतात. भल्या भल्या पत्रकारांच्या मांडणीची सामान्य पोरांनी ट्विटरवर केलेली चिरफाड हा तर वेगळाच अभ्यासण्याजोगा विषय. अर्थात, पूर्वीही असे ‘पत्रमित्र’ वगैरे होतेच. पण, त्या मानाने आज हे सगळं सोपं आणि रूटीनचा भाग झालंय हे महत्त्वाचं.

या माध्यमानं घडविलेली दुसरी मानसिकता म्हणते ‘आपणही व्यक्त होऊ शकतो’ हा कॉमन मॅनला दिलेला कॉन्फिडन्स. याआधी समाज, सत्ता, पैसा अशा विविध गोष्टींच्या भीतीमुळं बऱ्याच गोष्टी बोलता यायच्या नाहीत. त्या साऱ्यांना इथं प्लॅटफॉर्म मिळाला. कारण, या माध्यमात कोणी ज्येष्ठ नाही, सगळे समान. त्यातून मग अनेक गोष्टी बाहेर पडू लागल्या. ‘विकिलिक्स’ असो वा ‘कोब्रागेट’ ... ही सगळी त्याचीच परिणिती. व्हॉईस ऑफ अॅनॉनिमिटी अर्थात स्वतःची ओळख लपवता येणं हा पहिल्यांदाच प्लस पॉइंट म्हणून गणला गेला असेल. आपण सारेच समाजशील आहोत, त्यामुळे आपण काहीतरी बोलावं आणि लोकांनी ते ऐकावं अशी प्रत्येकाचीच सुप्त इच्छा असते. पूर्वी वर्तमानपत्रे, मासिके या साऱ्यासाठी अपुरी पडायची, पण इथे व्यक्त होण्यासाठी दुसऱ्यावर अवलंबून राहायची गरज संपली. एक ब्लॉग काढला वा फेसबुकवर लिहिलं की झालं. त्यामुळं आम्हाला आता व्यक्त व्हायची सवय लागत चालली आहे. मग तो झालेला एखादा अन्याय असो वा एखादा अनुभव. तो शेअर होतोय. त्यामुळं राग, त्रास, आनंद अशा भावनांचा नीट निचरा होऊ शकतोय. इट्स गुड फॉर अस !!!

अर्थात, नवं माध्यम म्हटल्यावर समस्यासुद्धा असणारच. तशा त्या इथेही आहेत. आभासाला खरं मानणं, ड्युअल पर्सनॅलिटी सिंड्रोम, सेलिब्रिटींकडून रिप्लाय मिळावा म्हणून कसंही वागणं, आदी. पण हळूहळू या समस्यांवर उपाय निघत आहेत आणि या सगळ्या समस्यांचे मूळ आहे ते म्हणजे बदलाची गती. बाकी, सगळ्या माध्यमांना समाजाच्या क्रॉस-सेक्शनमध्ये पोहोचायला जो वेळ लागला त्याहून खूप लवकर हे माध्यम जगभर पोहोचलं. त्यामुळं, त्याचा अंदाजच आला नाही. आता मात्र ह्या माध्यमाबाबत आपण जास्त सजग आणि मॅच्युअर होत आहोत. त्यामुळंच एक गोष्ट नक्की वाटते की, येत्या काही वर्षांत आपल्या मनात, जनात, संस्कृतीत ये सोशल मीडिया अपनी गुल खिलाते रहेगा!!! लेट्स सी...

जाता जाता, फारसं कोणाच्या लक्षात आलं नाही, पण इंटरनेटवर जी पहिली ‘अधिकृत’ साईट ओपन झाली, तिला गेल्याच आठवड्यात २० वर्षे पूर्ण झाली आणि ‘लिंक्डइन’ या साईटला, जिने पहिल्यांदा जगात सोशल नेटवर्किंग म्हणजे काय ते रुजवलं, तिला १० वर्षे... या चर्चेलाही निमित्त तेच !!!

विनायक पाचलग
(पुर्वप्रसिद्धी , दै.महाराष्ट्र टाईम्स )

क्रिकेटचं कल्चर

खरं तर सांस्कृतिक व्यासपीठावर क्रिकेटसारख्या खेळाविषयी बोलणे म्हणजे तसा औचित्यभंगच, पण ‘स्पॉट फिक्सिंग’ प्रकरणामुळे तो करावा लागतोय. घरीदारी, नेटवर, वृत्तपत्रांमध्ये, टीव्हीवर सगळीकडे तीच चर्चा. क्रिकेट आपल्या किती रक्तात भिनलंय याचं हे उत्तम उदाहरण. मलाही राग, चीड, फ्रस्ट्रेशन सगळं येऊन गेलं. मनातल्या मनात ‘आयपीएल बंद करा’ असे भडक विचारही येऊन गेले, पण ते तेवढ्यापुरतेच.
 
मग लक्षात आलं की, आपण कितीही बोललो तरी ते तेवढ्यापुरतंच असणार. आठवड्याभरात नवा भ्रष्टाचार बाहेर येईल. मग हे प्रकरण शीळं बोत होत आपोआप हवेत विरून जाईल आणि राहता राहिलं आयपीएल. ज्या बाबतीत आपण काहीच करू शकत नाही, त्या बाबतीत विचार करून तरी काय फायदा? एवढ्या हजारो कोटींचा टर्नओव्हर, ते कशाला कोणाला भीक घालतील?
 
मग आपण काय करायचं, क्रिकेट बघणं बंद करायचं? का, जे चाललंय ते असंच चालत राहणार असं आपलं समाधान करून घ्यायचं आणि परत बसायचं पॉपकॉर्न घेऊन?
 
अर्थात, उत्तर आपलं आपण शोधायचंय, पण ते शोधावं लागेल. मात्र, खरं तर आपण जरा कमी इन्व्हॉल्व्ह झालो यात तर बरेच प्रश्न सुटतील. खेळाला खेळ म्हणून ठेवूया ना. अति झालं की, अजीर्ण होतं मग. म्हणजे आता दररोज सकाळी एखादी मॅच असते. मग ना जिंकण्याची मजा राहते, ना हरायचं दुःख. मग, गेलाच ना चार्म. एक प्रेक्षक म्हणून तरी काही मिनिमम गोष्टी मिळायला हव्यात. त्या आपणच गमावून बसू स्वतः... स्वतःला किती गुंतवायचं हा खरा निर्णय आहे.
 
खेळणार ते आणि पैसेही मिळवणार ते. मग आपण का डोक्याला त्रास करून घ्यायचा? बरं उत्तम खेळाडू असणं आणि उत्तम माणूस असणं यातही फरक आहे. त्यात गल्लत करतो आपण. मग जरा जास्त त्रास होतो. या असल्याच गोष्टी बाकीच्या खेळातही झाल्या, तेव्हा त्या आपल्याला लक्षातही आल्या नाहीत. दोष सगळीकडे आहे, फरक आपल्या बघण्यात आहे.
 
अर्थात याचा अर्थ क्रिकेट बघणं बंद करायचं, असं काही नाही. आजकाल बरेच क्रिकेटद्वेष्टे अशा कॉमेंट करत सुटलेले असतात. क्रिकेट बंद करा आणि काय ना काय! पण त्या सगळ्यांना एक उदाहरण पुरेसं आहे. एक खेळ आहे ‘डब्ल्यू डब्ल्यू एफ’ नावाचा. मारामारीचा. त्यात तर सगळं १०० टक्के फिक्स असतं. तरी लाखो लोक ते बघत राहतातच. त्या मानाने तरी आपण खूप बरे. त्यामुळे, असा कोणताच आततायीपणा काही कामाचा नाही... बरोबर?
 
हे सगळं फक्त बोलायला सोपं आहे आणि करायला प्रचंड अवघड. हे मला आणि तुम्हालाही माहीत आहे. क्रिकेट म्हणजे आपली संस्कृती झालीय, जगणं झालंय. त्यामुळे असेल कदाचित, पण खरं सांगू का, आपल्या मनात भिनलंय ते क्रिकेट वेगळं आहे. गल्ली-बोळात खेळलं जाणारं क्रिकेट म्हणजे आपलं क्रिकेट. स्टंप म्हणून आंब्याची पेटी, सायकलचं चाक, रबरी, टेनिस किंवा प्लास्टिकचा बॉल, एक टप्पा आउट... काचेवर बसला तर आउट... हे आपलं क्रिकेट आहे. त्याचा आणि या आयपीएलचा काही संबंध नाही. तिकडे कितीही भ्रष्टाचार होऊदे, पण आपल्याला या क्रिकेटचा आनंद निर्भेळच असणार ना!!! सो, क्रिकेट तो रहेगा, हमारे मन में... एखादा श्रीशांत तो काढू शकणार नाही मनातून...
 
सहज आठवलं, नुकतीच इंग्लिश प्रीमिअर लीग संपली... अॅलेक्स फर्ग्युसन नावाचे मँचेस्टर युनायटेडचे मॅनेजर २६ वर्षांनी रिटायर झाले. तेव्हा त्यांना स्पेशल सेंडऑफ देण्यात आला, मानवंदना देण्यात आली. तीही स्पर्धा आयपीएलसारखी व्यावसायिकच, पण तरी तिथं परंपरा आहे, रूबाब आहे. असं काही इथे डेव्हलप का होत नाही? या लीगने थोडी त्या दिशेने पावले टाकली तर? असो...
 
मुद्दा इतकाच की, काहीही होवो... आपण क्रिकेट जपायला हवं... आपल्या मनात. बॅटिंगमधली नजाकत, विकेट घेतल्यानंतरची गंमत आणि जिंकल्यानंतरचा आनंद हा वैश्विक आहे आणि खरं क्रिकेट ते आहे. महत्त्वाचं म्हणजे आपल्यासाठी क्रिकेट हा देशाला जोडणारा धागा आहे. बघा ना, आपल्याकडे अनेक धर्म, जाती, पंथ, भाषा... एकाच देशात अनेक देश जणू... त्यांना एकत्र आणण्याची ताकद बाकी कशात नाही. अगदी हिंदी चित्रपटही दक्षिणेत चालत नाहीत. ती जादू फक्त क्रिकेटमध्ये आहे. क्रिकेटचा सामना बघताना आपल्या छोट्या-छोट्या आयडेंटीटीज गळून पडतात. आणि आपण उरतो ते फक्त भारतीय... म्हणूनच क्रिकेटवेड थोडं डोळसपणे बघायला हवं, आणि ही ‘क्रिकेट संस्कृती’ टिकवायला हवी. कारण तीच आपली जान आहे.
 
पैसा, फिक्सिंग, ग्लॅमर, मनोरंजन या सर्वांच्या पलीकडे जाऊन क्रिकेटचं कायम श्रेष्ठत्व राहावं हीच प्रार्थना!!!
 
विनायक पाचलग

शॉर्ट अँड स्वीट... !!!

या युट्यूबचे आभार मानावे तितके थोडेच आहेत. दरवेळी तो एखादी नवीच अलिबाबाची गुहा समोर आणतो, पण माझ्याबाबतीत बऱ्याचदा ती जाहिरातींची गुहा असते. कधीही कंटाळा आला की, जस्ट ‘अॅड्स’ म्हणून सर्च करायचं. प्रत्येकवेळी एक नवा अनुभव सामोर येतो. अवधी एका मिनिटाची गोष्ट, पण माहोल बदलणारी.

खरंतर ‘जाहिरात’ हा कलाप्रकार मला थोडा अंडररेटेड वाटतो. नकळत या जाहिराती आपल्या मनोभूमिका घडवत आल्या आहेत. पण आपण मात्र त्यांच्याकडं फार कमी वेळा सीरिअसली बघत आलो. ही काही आजकालची गोष्ट नाही, खूप जुनी आहे. म्हणजे ‘लिज्जत’ पापडच्या कव्हरवर पाडगावकरांची कविता यायची, तीही एक प्रकारची जाहिरातच. माझ्यापुरती तरी सुरुवात तिथूनच झाली म्हणायची. असाच एक बाप ‘जाहिरातवाला’ म्हणजे ब्रँड अमूल. एखाद्या वस्तूची जाहिरात समाजमनाचे प्रतिबिंब कसे बनते आणि त्यामुळे तो आपला ब्रँड कसा बनतो याचे हे उत्तम उदाहरण. ‘अमूल’ व त्यांच्या टॉप जाहिरातींचे चांगले ‘कॉफी टेबल बुक’ही काढले आहे. आजही वेगवेगळ्या भाषांतल्या अनेक वृत्तपत्रांत अमूलची ‘गर्ल’ दिमाखात झळकते.
अर्थात, ‘प्रिंट’चा जमाना तसा जुना झाला. व्हिज्युअल मीडियात तर अशा अनेक जाहिराती सांगता येतील. लहान असता ‘ओय बबली’ आणि ‘करलो दुनिया मुठ्ठी में...’ अशा दोन जाहिराती प्रचंड आवडल्याचे आठवते. त्यानंतरच्या काळात मग कॅडबरीच्या ‘शुभ आरंभ’, ‘कुछ मीठा हो जाए’ अशा सीरिज, कोकच्या ‘दो दिये और जलाओ’, ‘उम्मीदों वाली धून’ अशा सीरिज... अशी बरीच नावं सांगता येतील. अर्थात, या सगळ्यांची खास वैशिष्ट्ये म्हणजे त्याचं थीम साँग. सहज मनात बसणारं आणि काहीतरी मेसेज देणारं. याउलट ‘व्हॉट अॅन आयडिया’, ‘झुझू’, ‘फेव्हिकॉल’. ह्या जाहिराती थीममधली वैशिष्ट्ये दाखविणाऱ्या. ‘नेसकॅफे’ या सगळ्यांचं मिश्रण करते. दुसऱ्या बाजूला टाइम्स ग्रुपच्या ‘लीड इंडिया’सारख्या जाहिराती आजही मोबाइलमधून गाजणाऱ्या.

यातली एखादी कदाचित तुमचीही आवडती जाहिरात असेल, राइट? फक्त बऱ्याचदा आपण आपली आवडती जाहिरात शोधत बसत नाही. कुठं दिसली तर ठीक, नाहीतर नाही. पण, क्वचित चेंज म्हणून असा ‘जाहिरातीं’चा फ्लॅशबॅक घ्यायला काय हरकत आहे? मजा आयेगा, फॉर शुअर...!

असाच एक थोडासा वेगळा कलाप्रकार म्हणजे मालिकांची शीर्षकगीते. थँक्स टू मोबाइल की त्यामुळे आता ही चांगली गाणी पुन्हः पुन्हा ऐकायला मिळतात आणि त्यासाठी मालिकाही बघावी लागत नाही. मराठीत तर अशी कित्येक शीर्षकगीतं आहेत की, ज्यांनी इतिहास घडविला. ‘गोट्या’ ही साधारण आमची पिढी जन्मायच्या वेळची मालिका, पण तिचं गाणं आजही अधूनमधून ट्रेडिंग असतं. ‘मना घडवी संस्कार’ असंही एक शीर्षकगीत होतं. प्रार्थनाच वाटते ती. हिंदीत मालगुडी डेजचं असंच. आजही बऱ्याच जणांची रिंगटोन आहे ती.

खासगी चॅनेल्स आल्यावर तर अशी गाणी बरीच येत आहेत. मग ते कैशलचं ‘एक पॅकीट उम्मीद’ असो वा नीलेश मोहरीरची मराठी शीर्षकगीतं असो. ‘सारेगमपा’, ‘कुलवधू’ असे अनेक कार्यक्रम ज्यांची गाणीसुद्धा तेवढीच महत्त्वाची होती. अर्थात ही लिस्ट प्रत्येकानुसार बदलत जाईल, पण जशा आपल्या मनाच्या कप्प्यात जाहिराती आहेत, तशी ही काही गाणीसुद्धा.

हे दोन्ही कलाप्रकार जास्त चॅलेंजिंग. कारण हातातला वेळ कमी आणि पोहोचवायचा संदेश मात्र जास्त. अवघ्या मिनिटभरात लोकांचं लक्ष वेधायचं आणि जे हवं आहे ते सांगायचं. इतर गोष्टींच्या भाऊगर्दीत आपलंच प्रॉडक्ट (मग ती वस्तू असो वा मालिका) लक्षात राहील याचाही प्रयत्न करायचा. शब्द, चाल, एक्स्प्रेशन सगळीकडे परफेक्शन हवंच. पण त्या मानानं हे सगळे घडवणारे चेहरे मात्र बऱ्याचदा पडद्याआडच राहतात. ना त्यांच्यासाठी कोणता बक्षीस समारंभ असतो, ना त्यांची विशेष ओळख करून दिली जाते. त्यामुळे नीलेश मोहरीर असो वा अॅडगुरू भरत दाभोळकर. हे फार कमी लोकांना माहीत असतात. बऱ्याचदा तर एखाद्या कन्सेप्टमागचा ब्रेन कोणाचा, हे शेवटपर्यंत समजतच नाही. जितकं रेकग्निशन चित्रपट वा इतर माध्यमांना मिळतं तेवढंच या दोन कलांनाही मिळायला हवं, असं मनापासून वाटत राहतं.

सध्या जमाना शॉर्ट गोष्टींचा आहे. शॉर्ट एसएमएस, शॉर्ट क्रिकेट, आदी. या सगळ्यात अशा दोन गोष्टी आहेत की, ज्या शॉर्ट आहेत, पण बऱ्याच मोठा परिणाम करणाऱ्या आहेत. आपल्या कामाच्या धबडग्यात त्यांची दखल घेणं राहून जाऊ नये एवढंच.


विनायक पाचलग 
(पुर्वप्रसिद्धी , दै.महाराष्ट्र टाईम्स )